Ook al woon je soms al heel lang in een ander land en spreek je de taal ervan goed, dan nog kan je ongemerkt trappen in de val van een valse vriend.

Van zox92n (vermakelijk) geval was ik jaren geleden eens getuige. Het ging om een Duitse man die al jaren docent was aan de Universiteit Utrecht. Wat hij precies doceerde, weet ik niet meer, maar het was iets cultureels of taalkundigs in ieder geval.

Behalve docent en onderzoeker, was deze man ook een enthousiast amateur-musicus en hij wist veel over de romantische Duitse liedkunst. Hij hield een voordracht waarbij hij zong en vertelde over de achtergrond van de liederen die hij ten gehore bracht.

Zo vertelde hij ook over een lied uit de cyclus x93Schwanengesangx94, ik meen dat het om x93Der Doppelgxe4ngerx94 ging. Een hyperromantisch gedicht van Heinrich Heine zeer gevoelig op muziek gezet door Franz Schubert.

Der Doppelgxe4nger

Still ist die Nacht, es ruhen die Gassen,
In diesem Hause wohnte mein Schatz;
Sie hat schon lxe4ngst die Stadt verlassen,
Doch steht noch das Haus auf demselben Platz.

Da steht auch ein Mensch und starrt in die Hxf6he
Und ringt die Hxe4nde vor Schmerzensgewalt;
Mir graust es, wenn ich sein Antlitz sehe -
Der mond zeigt mir meine eigne Gestalt.

Du Doppelgxe4nger, du bleicher Geselle!
Was xe4ffst du nach mein Liebesleid,
Das mich gequxe4lt auf dieser Stelle
So manche Nacht, in alter Zeit?

Deze man vertelde over de figuur van de dubbelganger uit het gedicht. x93Hij was een x93liefhebberx94 die smachtend naar het raam van zijn onbereikbare geliefde kijkt.x94 Hij begreep niets van de hilariteit die deze woorden onder zijn publiek teweegbrachten. Pas toen hem werd uitgelegd dat een x93liefhebberx94 echt iets heel anders betekent in het Nederlands dan x93Liebhaberx94 zag hij ook het humoristische ervan in.

Valse vrienden zijn een leuke ondercategorie van etymologie. Woorden die tussen twee talen een sterke uiterlijke gelijkenis vertonen, maar waarvan de betekenis nogal afwijkt. Een bekend voorbeeld hiervan is het Engelse x93globalx94, dat uiteraard sprekend lijkt op het Nederlandse x93globaalx94, maar dat een totaal andere betekenis heeft. x93Globalx94 is x93wereldwijd, wereldomspannendx94 en x93globaalx94 betekent x93ongeveer, oppervlakkigx94.

De valse vrienden zijn altijd het opvallendst tussen nauw verwante talen, zoals het Nederlands en het Duits of Engels. Misschien omdat je het daar juist niet verwacht, maar natuurlijk ook omdat die talen veel woorden hebben die hetzelfde klinken. Overigens hebben die woorden vaak ook dezelfde oorsprong, zoals x93disx94 en x93kweenx94 die ik hier al eerder behandeld heb. Het voorbeeld van vandaag behoort niet tot de categorie x93zelfde oorsprongx94.

Een Asbach is geen asbak

In de tijd dat er in de horeca nog gerookt mocht worden, kon het gebeuren dat een Nederlander die in een Duitse Kneipe om een asbak had gevraagd, zomaar een glas cognac voorgeschoteld kreeg. Dat was dan geen aardige geste van de ober, maar het gevolg van de slechte beheersing van het Duits door de klant. Die had dan vrijwel steevast gevraagd om een x93Aschbachx94, wat hem de natuurlijke tegenhanger van x93asbakx94 leek te zijn.

Wat de ober bracht was dan ook geen echte cognac, maar de Duitse variant ervan: de x93Asbach Uraltx94. Wellicht zal de ober even zijn wenkbrauwen hebben opgetrokken, zeker als de bestelling in de vroege ochtend werd gedaan, maar hij zal in de slechte uitspraak toch geen reden hebben gezien de bestelling anders te interpreteren. Het Duitse woord voor x93asbakx94 wijkt namelijk zo sterk af dat die optie gewoon niet bij hem op zou komen. De Duitse x93Aschenbecherx94 is namelijk geen x93bakx94, maar een x93bekerx94.

Of misschien toch een asbak?

Vanochtend werd ik best een beetje blij toen ik een reclame zag op de tv. Niet zozeer van de reclame zelf. Hij was van de website VanVoordeel.nl en dat is nu niet direct het type reclame waarvoor ik normaal gesproken erg warm loop. Waarom deze keer dan wel? Voornamelijk omdat ik verrast werd door het spel met de taal dat erin gespeeld werd. Of beter met de spelling, en meer specifiek met het spatiegebruik.

Ik loop meestal niet erg warm voor dat type reclame, zei ik al. Dat komt mede omdat in die branche (type bedrijf, website en reclame) doorgaans erg nonchalant of ignorant met de taal (en dan dus voornamelijk het spatiegebruik) wordt omgesprongen. Je hoeft de website Signalering Onjuist Spatiegebruik (SOS) maar te bezoeken voor een niet aflatende stroom van voorbeelden.

 
"Dagaanbieding" goed gespeld.

Misschien is het beroepsdeformatie, maar ik erger me er vaak aan en dat maakt dat ik die bedrijven en websites doorgaans mijd. Mocht ik er echter een voordeeltje op de kop kunnen tikken, dan zou ik me er natuurlijk toch niet van laten weerhouden; ik ben en blijf een Nederlander.

De website VanVoordeel.nl biedt een dagelijks wisselend voordeel dat door hen x96 heel origineel x96 dagvoordeel wordt genoemd. Het opvallende hieraan is niet dat ze dat woord goed spellen. Als ze alleen maar dat deden zou ik het weliswaar geregistreerd hebben, maar dan had ik er geen aandacht op mijn blog aan gewijd.

Nee, ze spelen er een spel mee. Dat begint al met de typografie. De letter van het deel dag verschilt in kleur en type van de letter van voordeel. De moraal van de gesproken boodschap luidt, dat je er snel bij moet zijn want anders x93dag voordeelx94. Terwijl het gezegd wordt, wordt de spatie ingevoegd. Dat is speels en ik vind dat leuk.

Het was daarom wel een beetje een teleurstelling toen ik vanmorgen de website bezocht om wat illustratiemateriaal voor bij dit stukje te verzamelen en ontdekte dat het woord dagvoordeel toch weer een aantal keren verkeerd gespeld wordt. Een bewijs wellicht voor de hierboven al gesignaleerde nonchalance of ignorantie. De speelse reclame zal dus geheel op het conto van de creatieve reclameman (of -vrouw) geschreven moeten worden.

 
Maar nu gaan ze toch weer in de fout.

In de rubriek x91ikx92 op de achterpagina van NRC Handelsblad kunnen lezers in maximaal 120 woorden een anekdote kwijt. Een jaar of zes geleden verhaalde een vader daarin over de taalcreativiteit van zijn dochtertje. Hij had thuis al vaak verteld over de mijnenveger waarop hij werkte. Tijdens een vlootschouw in Den Helder liet de komst van vaders boot op zich wachten, zodat het meisje vroeg: x91Waar blijft jouneveger nou?x92

De vader schreef het zo op en daarmee geeft hij aan dat hij helemaal niet begrepen heeft wat zijn dochter bedoelde. Hij beschouwt het als een grappige taalverhaspeling, maar grappig is het wel, een verhaspeling is het niet.

Zijn gedachtegang moet als volgt zijn geweest. Mijnenveger, spreek uit: mijneveger, is: mijne veger, dochter denkt dus: joune veger, ze zegt: jouneveger, dus schrijf ik: jouneveger naar analogie van mijneveger. Dit is niet alleen een veel omslachtiger gedachtegang dan die van zijn dochter, hij staat ook nog eens vol met grammaticale fouten die zijn ingegeven door de kennis van en conditionering door de spelling.

Blijkbaar denkt hij, dat zijn dochter denkt: waar een mij is, is een jou, dus waar een mijne is, is ook een joune. De dochter weet echter drommels goed dat in kindertaal joune weliswaar bestaat, maar alleen zelfstandig en niet bijvoeglijk, net zo min wordt mijne bijvoeglijk gebruikt. x93Is dit joune?x94 x93Ja, het is de mijne.x94

De gedachtegang van de dochter is veel eenvoudiger en rechtlijniger. Zij gaat uit van het woordje neveger, dat ze weliswaar niet kent, maar er zijn in haar jonge leventje natuurlijk wel vaker woorden die ze niet kent. De onbeklemtoonde eerste lettergreep ne- van het woord neveger is zeldzaam, maar niet onmogelijk in het Nederlands. Denk maar aan de woorden negatie en negeren, waarin dezelfde lettergreep staat. De onbeklemtoonde lettergreep ne- is dan wel ongebruikelijk, maar toch geheel in lijn met de onbeklemtoonde lettergrepen be-, ge-, te- enzovoort.

In de oren van het meisje had papa het dus over zijn neveger, waarnaar hij uiteraard refereerde als mijn neveger. Logisch is voor haar dus ook de vraag: x91Waar blijft jouw neveger nou?x92

Bij de vader zitten zijn eigen woordkennis en spellingsbeeld in de weg. Hij kent zowel de woorden mijn als veger goed in de betekenissen waarin ze in het woord mijnenveger worden gebruikt. Bovendien kent hij natuurlijk geen woord neveger. Alleen al dit gegeven zou voldoende kunnen zijn om hem helemaal op het verkeerde been te zetten. Maar daarnaast realiseert hij zich ook niet, dat er geen verschil in uitspraak is tussen mijnenveger, mijneveger en mijn neveger. En dat er evenmin een verschil is in uitspraak tussen jouneveger en jouw neveger. Zijn belangrijkste fout is, dat hij een verschil veronderstelt tussen jou en jouw. Door dat vermeende verschil is hij niet in staat om te begrijpen wat zijn dochter in werkelijkheid bedoelt en trouwens ook zegt, namelijk: jouw neveger.

 
Was dit misschien de vader zijn neveger?

Als je aan een willekeurige gealfabetiseerde taalgebruiker – u bijvoorbeeld – vraagt of er een uitspraakverschil bestaat tussen jou en jouw of u en uw, dan roept u waarschijnlijk volmondig: x91Ja, natuurlijk.x92 Maar uw antwoord is gebaseerd op conditionering door de spelling: x91je schrijft een w, dan zal je dus ook wel een w zeggen en horenx92. Hem horen doen wij gealfabetiseerden misschien wel, maar zeggen doen we hem zeker niet. Onderzoek heeft aangetoond dat er in normale spraak geen verschil is tussen beide vormen. Je kunt dan ook gevoeglijk aannemen dat het omgekeerde ook het geval is. Voor het meisje geldt dat zij nog nooit kennis gemaakt heeft met het onderscheid tussen jou en jouw en dat het er voor haar gewoon niet toe doet. Het is voor haar jouw neveger dat je uitspreekt als jou neveger en daarbij is er in uitspraak ook geen verschil tussen de spelling jou neveger of jouneveger.

x91Vroeger dachten de mensen dat de aarde plat wasx92, stelde een paar jaar geleden een reclame voor een bekend merk verpakte groenten. x91En dacht men dat de mens nooit zou kunnen vliegen. En nog steedsx92, luidde de voice-over de apotheose van de boodschap in, alsof die dezelfde impact zou hebben op de samenleving als de twee genoemde voorbeelden van het menselijk geloof, x91zijn er mensen die geloven dat voorverpakte groenten minder gezond zijn.x92 Dat raadt je de koekoek, denk ik dan, naverpakte groenten zijn gewoon veel gezonder.

Dit soort pleonastische contaminaties zie en hoor ik naar mijn idee de laatste tijd steeds vaker. Het zijn geen gewone contaminaties, want ze halen niet domweg betekenisverwante woorden of uitdrukkingen door elkaar, zoals in x91optelefonerenx92. Het zijn ook geen pleonasmen, want de gebruikte onderdelen duiden niet ieder voor zich hetzelfde aan, noch is het xe9xe9n een versterking van het ander, zoals in x91witte sneeuwx92.

Het zijn niet alleen reclamemakers die zich bezondigen aan dit wollige taalgebruik. Ik kwam het woord x91voorverpaktx92 ook tegen in een column van Frits Abrahams in NRC Handelsblad (18 maart 2009), zij het dat hij het woord in commissie gebruikte in een lezerscitaat.

In dezelfde krant van een dag later trof ik een ander prachtig voorbeeld van deze stijlfout (stijlfiguur) aan. Rudy Kousbroek had het in een ingezonden brief over Indonesixeb als zijn x91vroegere geboortelandx92. Ik was toen toch wel heel nieuwsgierig naar wat dan wel zijn x91tegenwoordige geboortelandx92 was.

Het heeft iets smurfachtigs als je de titel van dit artikeltje ziet, maar het bestaat echt. De hortus in de binnenstad van Utrecht is er een. Alleen, het komt niet voor in het Nederlands. Toch hoef je maar enkel bij onze twee buurtalen te rade te gaan, om te zien dat de bewering klopt als een smurf (of tuin natuurlijk).

De betekenis van het Oudnederlandse t?n (uitspraak toen, met een lange oe) is x91omheiningx92 en deze vormt dan ook de basis. Sinds die tijd (de tiende eeuw) heeft het woord nog wel twee (regelmatige) klankveranderingen ondergaan tot het via tuun uiteindelijk tuin werd.

Hoe de betekenis van het woord van x91omheiningx92 heeft kunnen veranderen in x91het omheindex92, wordt goed gexefllustreerd door dit zinnetje uit 1345: den tuun …, daer men die engienen in tymmerde x91de omheining, waarbinnen men de werktuigen bouwdex92. Ruim honderd jaar later vind je al de moderne betekenis in den tuyn bemuren x91de tuin ommurenx92.

In het Engels is de maat van x91het ommuurde of omheindex92 wat verruimd tot de omvang van een stad, town. Terwijl in het Duitse Zaun de basisbetekenis bewaard is gebleven.

 
De Utrechtse hortus botanicus is een ommuurde tuin in de binnenstad

Het is een open deur, maar nu kan ik me volledig scharen achter deze actie van de Bond voor het Vloeken.

Het is een open deur, maar nu kan ik me volledig scharen achter deze actie van de Bond voor het Vloeken.

Al eerder beweerde ik dat etymologie een leuk vak is. Ook het woord kween is een goed voorbeeld voor die bewering. Weinig mensen zullen het woord nog kennen, maar het behoort wel degelijk tot onze erfwoorden, de woorden die hun wortels hebben in het Indo-Europees.

In het Oudnederlands betekende het woord nog heel neutraal x91echtgenotex92 of x91vrouwx92. Later werd dat x91oude vrouw die geen kinderen meer kan krijgenx92 en vervolgens werd het een scheldwoord, x91oud wijfx92. Trouwens ook wijf heeft een geschiedenis die wat dat betreft vergelijkbaar is met kween.

In de Scandinavische talen is de oorspronkelijke betekenis van het erfwoord onveranderd gebleven. In het Noors bijvoorbeeld is kvinne het normale woord voor x91vrouwx92.

 
In het Engels is de ontwikkeling gecompliceerder. In het Oudengels was er een vorm cwene die x91vrouwx92 en ook wel x91sletx92 betekende en die heeft geleid tot de moderne vorm quean x91slet, lichtekooix92. Maar er is ook een andere, zogenaamde ablautvorm, cw?n die geleid heeft tot het moderne queen x91koninginx92.

Een mooi voorbeeld dus van hoe de betekenis van een woord zich in verschillende richtingen kan ontwikkelen. En dat is nog niet alles, want behalve x91oud wijfx92, kan kween ook x91onvruchtbare koex92 betekenen. De meningen verschillen echter over het feit of deze betekenis een afleiding is van het woord voor x91vrouwx92 of dat het teruggaat op een ander erfwoord dat samenhangt met koe.